Utrata bliskiej osoby.
Na przestrzeni życia każdy człowiek od najwcześniejszego dzieciństwa doświadcza straty osób ze swojego otoczenia. W różny też sposób te utraty oddziałują emocjonalnie na jednostkę. Im bliższa osoba umiera tym poziom rozstrojenia emocjonalnego może być wyższy. Niewątpliwie ma znaczenie nagłość i niespodziewaność śmierci. Inaczej odbiera się utratę bliskiej osoby po długiej i ciężkiej chorobie a inaczej, gdy ginie ona np. w wypadku samochodowym, a jeszcze inaczej, gdy ta osoba ginie w niewyjaśnionych okolicznościach, czy pada ofiarą mordu. Inaczej też odbieramy, czy postrzegamy śmierć na różnych etapach rozwoju. Dzieci inaczej rozumieją śmierć niż adolescenci czy osoby dorosłe. Interwent powinien znać etapy rozwojowe i to jak dziecko może w tym konkretnym momencie życia rozumieć śmierć. I tak:
- Dzieci do 3-go roku życia nie rozumie pojęcia śmierci. Może cierpieć z braku opiekuna lub tego w jaki sposób emocjonalnie reagują osoby znaczące.
- Dzieci w wieku 3-ch do 5-u lat nadal nie mają świadomości i realności śmierci, a tym samym jej nieodwracalności. Wierzą, że śmierć jest tylko tymczasowym stanem i osoba zmarła, za chwilę się obudzi i wstanie. Próby wyjaśniania potęgi śmierci może u dziecka wywołać silne reakcje lękowe, a tym samym problemy adaptacyjne. Dziecko może bać się również utraty innych bliskich, gdy tylko je straci z oczu. Może mieć kłopoty z lękiem separacyjnym czy ze snem.
- Dzieci 6- 8-letnie mogą już uosabiać śmierć. Mogą również przejawiać swoiste zainteresowanie ciałem zmarłego. Dopytywać o to co stanie się z ciałem, interesować procesem rozkładu lub dopytywać się, gdzie ono pójdzie i co się z nim dalej stanie. W tym czasie dziecko śmierć może rozumieć również jako karę lub też jako fakt, że umierają tylko starzy ludzie. Bardzo ważne jest, by szczególną uwagę przykładać do tego co się dziecku mówi, gdyż dzieci w tym wieku myślą i rozumieją dosłownie. Metaforyczne porównania są im niedostępne.
- Dziewięcio- dwunastolatki już rozumieją naturę śmierci, znają możliwe jej przyczyny. Wiedzą, że wszystko co żyje, umiera.
- Nastolatkowie wiedzą, że śmierć jest nieunikniona, nieodwracalna i dotyczy również ich samych. Wiedza ta czasem napawa ich lękiem przed własną śmiercią. Dlatego też szukają wyjaśnienia co dzieje się po śmierci. Czy jest „życie po żuciu”? (Ciszewska, Żyża. 2015).
Gdy dziecko (bez względu na wiek) styka się ze śmiercią może ona wywołać w nim bardzo silne i na dłuższą metę destrukcyjne emocje. Interwent z dzieckiem może spotkać się na różnych etapach przeżywania przez nie żałoby. Dlatego też ważne jest poznanie ich oraz tego, jak dzieci i dorośli mogą na nie reagować.
Faza I – szok i otępienie/niedowierzanie
Ten etap następuje przeważnie tuż po śmierci bliskiej osoby. Bywa, że towarzyszy temu stanowi wstrząs psychiczny, szok, który objawia się np. zaprzeczaniem temu, co się stało. Niedopuszczanie do siebie myśli, że to prawda zwłaszcza, gdy śmierć była nagła i niespodziewana. Wstrząs może być łagodniejszy (ale nie zawsze) jeżeli śmierć nastąpiła po długiej, nieuleczalnej chorobie.
Faza II – tęsknota i żal po stracie
Osoba w żałobie odczuwa tęsknotę za zmarłym: płacze, szuka go, wspomina, czeka na jego powrót do domu, ma wrażenie, że słyszy tę osobę w drugim pokoju. Jednocześnie odczuwa gniew na siebie i los, a także poczucie winy, że nie mogła zrobić niczego, by uratować bliskiej jej osoby. Ta faza wiąże się często z najintensywniejszym smutkiem.
Faza III – dezorganizacja i rozpacz
W tej fazie dla osoby pogrążonej w żałobie wydaje się niemożliwym powrót do codzienności, do normalnego funkcjonowania. Wciąż dręczona jest uczuciem beznadziejności, bezradności, osamotnienia, lęku i smutku. Izoluje się od ludzi, w niczym nie widzi sensu. Żałoba pozbawia człowieka poczucia bezpieczeństwa, tożsamości i celowości z uwagi na zerwanie bliskiej więzi emocjonalnej. Gdy śmierć była nagła i niespodziewana w człowieku budzi się irracjonalna nadzieja, że to tylko fatalna pomyłka. Faza II i III przez jakiś czas przenikają się wzajemnie.
Faza IV – reorganizacja
To zazwyczaj etap akceptacji śmierci bliskiej osoby, który pozwala powoli powracać do równowagi. Na tym etapie ból po stracie jest już mniej dotkliwy, a osoba po stracie zaczyna układać sobie życie na nowo. Nie oznacza to jednak, że zapomina.
Uwagi i wskazówki dla interwenta:
- Bądź autentyczny, nie udawaj kogoś kim nie jesteś.
- Postaraj się nawiązać pozytywny kontakt z dzieckiem/adolescentem/osobą dorosłą.
- Zadaj pytanie o to jak się teraz czuje, co przeżywa, postaraj się ustalić jakie emocje towarzyszą osobie teraz, czy stan emocjonalny żałobnika nie wymaga diagnostyki i interwencji lekarskiej.
- Ustal kiedy nastąpiła śmierć bliskiej osoby (jest to ważne pytanie, gdyż każdy żałobę przeżywa indywidualnie i trwać może ona całymi latami. Zwłaszcza, gdy po stracie osoba popadnie w depresję, której również mogą towarzyszyć myśli samobójcze).
- Postaraj się ustalić na jakim etapie przeżywania żałoby jest obiekt twojej interwencji.
- Odpowiadaj na zadawane ci pytania w sposób dostosowany do wieku. Uważaj na to, co mówisz, staraj się zachować naturalność i unikaj patetycznych tonów.
- Podstawową zasadą interwenci w przypadku dziecka w żałobie jest niezmuszanie go do rozmowy, gdyż dziecko czasem potrzebuje tylko towarzyszenia, wsparcia i empatii. Twoim zadaniem jest więc okazywanie akceptacji i podążanie za potrzebami dziecka. Jeśli chce ono płakać, pozwól mu na to, jeśli ma ochotę się bawić, nie dziw się i daj mu to, czego potrzebuje. Zawsze jednak pamiętaj, by zapewnić dziecko, że jesteś gotowy rozmawiać o jego stracie!
- O śmierci mów wprost. Nie stosuj metafor i eufemizmów, gdyż może to wzbudzić w dziecku dodatkowy lęk (lęk przed snem, przebywaniem osobno).
- Okazuj własne emocje, dzięki temu dziecku będzie łatwiej zaakceptować własne. Pokaż, że go nie oceniasz. Zachęcaj wręcz do okazywania emocji. Pomóż dziecku wyrazić to, co czuje, i normalizuj jego przeżycia. Zwróć szczególną uwagę na poczucie winy, gdyż dzieci często wierzą, że ponoszą odpowiedzialność za śmierć bliskiej osoby (Koc-Pankowska, 2015).
- Obejmij pomocą opiekunów dziecka. Zadbaj o ich psychoedukację. Zaopiekuj się nimi, bo oni (zazwyczaj) też przeżywają stratę.
- Przekaż opiekunom jak mają rozmawiać z dzieckiem o stracie (bez drastycznych szczegółów), podkreśl potrzebę mówienia prawdy, nie odkładaniu rozmowy na później, cierpliwe odpowiadanie na powtarzające się pytania, bez irytacji. Należy zapewnić, dziecko, że mimo doznanej straty dziecko będzie nadal miało gdzie mieszkać, będzie miało opiekę. Gdy te elementy ulegną zmianie też należy o tym poinformować dziecko wprost. Nie należy izolować dziecka od emocji związanych ze śmiercią, nie ukrywania swoich, niech dzieci uczestniczą w pogrzebowych rytuałach. Najtrudniejsze mogą być wieczory. Niech opiekunowie postarają się znaleźć wtedy czas dla dziecka. Przyglądają się uważnie emocjom i zachowaniom dziecka. Jeśli coś ich zaniepokoi, niech omówią swoje obawy z psychologiem. Należy zapewniać dziecko o swojej miłości i oddaniu oraz to, że poradzą sobie w nowej sytuacji. (Wskazówki dla opiekunów za: Koc-Pankowska, 2015).
Próba samobójcza.
Przypadki samobójstw wśród dzieci i młodzieży nie są tak rzadkie, jak moglibyśmy sobie tego życzyć. Motywy samobójstw są przeróżne, od chronicznych sytuacji trudnych (jak przemoc w rodzinie, przemoc rówieśnicza, cyberprzemoc, przemoc seksualna, molestowanie), po impulsywne reakcje na przykład na zawód miłosny oraz zażywanie substancji psychoaktywnych, depresja. Powodem podjęcia decyzji o samobójstwie może byś pragnienie śmierci związane trudną sytuacją, ale częściej jest to wołanie o pomoc. Dziecko czuje się osamotnione, nierozumiane i pozostawione samo sobie. Nie widzi innego sposobu zwrócenia uwagi na swój problem. Bez względu na przyczyny i motywacje osób podejmujących próby samobójcze są to zawsze wielkie tragedie wywołujące silny wstrząs i kryzys w środowisku szkolnym oraz całej społeczności lokalnej. Prawdopodobieństwo podjęcia próby samobójczej jest znacząco mniejsze u osób pochodzących ze spójnych, prawidłowo funkcjonujących rodzin, których członkowie nie tylko mają wobec siebie realistyczne wymagania, lecz także wspierają się i interesują sobą nawzajem. Kolejnymi czynnikami chroniącymi dzieci i młodzież przed samobójstwami są dobre umiejętności stawiania czoła trudnościom, osiągnięcia szkolne, dobre relacje z rówieśnikami, poczucie więzi i identyfikacja ze szkołą, umiejętność poszukiwania wsparcia i pomocy oraz umiejętność kontrolowania impulsów (Szymańska, 2012).
Uwagi i wskazówki dla interwenta:
- Jeśli dziecko informuje cię, że planuje popełnić samobójstwo nie panikuj!
- Rozmawiaj z nim spokojnie i naturalnie, jak tylko to możliwe. Zapewnij mu poczucie bezpieczeństwa, nawiąż z nim kontakt i spraw by, nie czuło się samotne. Nie poddawaj jego zamiarów w wątpliwość, gdyż to może (zwłaszcza) nastolatka sprowokować do udowodnienia ci, że się mylisz.
- Nie reaguj gwałtownie. Postaraj się zebrać myśli, zapanuj nad głosem i mową swojego ciała. Staraj się nie okazywać zdenerwowania, bo dziecko w tym momencie potrzebuje opanowanego, dającego wsparcie dorosłego, a nerwy interwenta mu nie pomogą.
- Tego typu komunikaty traktuj zawsze poważnie. Nie zawsze bowiem jest to tylko chęć zwrócenia na siebie uwagi. Skoro dziecko ci zaufało, otworzyło się przed tobą poświęć mu swoją uwagę.
- Bez względu na inne czekające cię zobowiązania nie odkładaj kontaktu z dzieckiem na później, gdyż może się poczuć urażone. Potwierdzisz być może jego myślenie o tym, że dla nikogo nie jest ważne. Może stracić odwagę do rozmowy i nie zaufać ponownie.
- Nigdy nie zostawiaj dziecka samego. Poproś o wsparcie innych pracowników i upewnij się, że ktoś przy nim jest, nawet jeśli musisz na chwilę opuścić pokój.
- Wyjaśnij dziecku procedury postępowania. Powiedz, co za chwilę zrobisz, tak by nie budzić w nim dodatkowego niepokoju.
- Jeśli w szkole jest ktoś lepiej przygotowany do podobnych interwencji, poproś go o pomoc. Wyjaśnij dziecku dlaczego tak właśnie postępujesz.
- Pod żadnym pozorem nie obiecuj dziecku dyskrecji, gdyż nie jest ona w interwencję wpisana. Wyjaśnij kogo masz obowiązek poinformować (rodziców/opiekunów, dyrekcję szkoły, być może jeszcze inne służby) i dlaczego nie możesz tych informacji zachować tylko dla siebie. Zapewnij, że wszystkie twoje działania mają na celu pomóc mu. Zapewnij, że te informacje otrzymają tylko osoby do tego przeznaczone. Dla wszystkich innych pozostaną tajemnicą.
- Słuchaj uważnie i poświęć dziecku całą swoją uwagę, powstrzymaj się od komentarzy, nie pocieszaj go, gdyż może to odebrać jako dowód lekceważenia i niezrozumienia sytuacji, co zupełnie odbierze mu chęć do rozmowy.
Bibliografia:
- Ciszewska, K., Żyża, S. (2015). Wspomaganie szkół w zakresie interwencji kryzysowej. Warszawa: Ośrodek Rozwoju Edukacji.
- Herbert, M. (2005). Żałoba w rodzinie. Jak pomóc cierpiącym dzieciom i ich rodzinom. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
- Koc-Pankowska, K. (2015). Materiały edukacyjne. Dziecko w obliczu sytuacji kryzysowej w szkole. Warszawa: Mazowieckie Samorządowe Centrum Kształcenia Nauczycieli.
- Szymańska, J. (2012). Zapobieganie samobójstwom dzieci i młodzieży. Poradnik dla pracowników szkół i placówek oświatowych oraz rodziców. wyd. Warszawa: Ośrodek Rozwoju Edukacji.
- Zdankiewicz-Ścigała, E. (2011/2012). Materiały edukacyjne. Studia podyplomowe: Psychologia Kryzysu i Interwencji Kryzysowej, Warszawa.
Poradnia Suicydologiczna 