Termin samobójstwo pochodzi od łac. suicidium oznaczającego pozbawienie siebie życia. Suicydologia to interdyscyplinarna nauka zajmująca się samobójstwami, próbami samobójczymi oraz szeroko rozumianą autodestrukcyjnością. Zajmuje się wyjaśnianiem działań samobójczych, jako autoagresji będącej przeciwwagą dla agresji wobec innych ludzi. Na samobójstwo składają się:
– myśli o samobójstwie – fantazje, myśli, plany, urojenia na temat własnej śmierci,
– tendencje samobójcze,
– decyzja samobójcza oraz
– akt samobójczy dokonany.
Ryzyko odebrania sobie życia jest jednym z najistotniejszych problemów we wszystkich rodzajach depresji. Choć istnieją też inne przyczyny samobójstw, to jednak według szacunków 50-90% osób, które decydują się targnąć na własne życie, znajduje się w trakcie epizodu depresyjnego lub w fazie zdrowienia (Holma i in., 2010). Paradoksalnie czyn samobójczy jest popełniany wtedy, gdy pacjent zdaje się zdrowieć. Poprawia mu się nastrój. Ryzyko popełnienia samobójstwa wynosi około 1% w ciągu roku, w którym wystąpił epizod. Natomiast ryzyko w ciągu życia (w przypadku osoby z nawracającymi epizodami depresyjnymi) rośnie do prawie 15% (Stolberg, Clark i Bongar, 2002). Jeśli nawet samobójstwo nie jest powiązane z depresją, zazwyczaj wiąże się ono z innym zaburzeniem psychicznym. Według szacunków około 90% osób, które usiłowały popełnić lub popełniły samobójstwo, cierpiało w tym czasie na jakieś zaburzenia psychiczne, choć tylko połowa z nich została wcześniej zdiagnozowana (Goodwin i Jamison, 2007). Ryzyko czynu samobójczego wzrasta gdy osoba cierpi na dwa lub więcej zaburzeń psychicznych. Odebranie sobie życia jest jedną z dziesięciu najczęstszych przyczyn śmierci w krajach zachodnich. Według bieżących szacunków w USA życie odbiera sobie 35 tysięcy osób rocznie (Kochanek i in., 2011). Poza samobójstwami dokonanymi dochodzi rocznie do pięciuset tysięcy nieudanych prób. Osoby popełniające samobójstwo najczęściej mają do niego ambiwalentny stosunek. Niektóre osoby (zwłaszcza kobiety) nie chcą umierać. Chcą jedynie w ten sposób przekazać innym wiadomość o cierpieniu jakie jest ich udziałem. Osoby takie zazwyczaj sięgając po metody autodestrukcyjne wybierają zbyt mała dawkę leków, czy płytko podcinają sobie żyły. Często akt samobójczy jest tak zaaranżowany, że osoba go popełniająca będzie odnaleziona i w porę przyjdzie pomoc. Znacznie mniejsza grupa ludzi posiada skłonności samobójcze, które rzeczywiście chcą się zabić. Te osoby podejmują działania nie informując otoczenia o swoich działaniach, lub wysyłane przez nie sygnały są słabo czytelne. Zazwyczaj wybierają pewne i gwałtowne metody odebrania sobie życia – strzał w głowę, skok z dużej wysokości. Próby samobójcze dokonywane są najczęściej we wczesnych godzinach porannych, gdy osoby są same i odczuwają ogromne psychiczne cierpienie i ból. Jednym z dramatów związanych z samobójstwem jest fakt, że wielu samobójców odbiera sobie życie, wcale tego nie chcąc. Do niedawna prób samobójczych dokonywały osoby pomiędzy 25 – 44 rokiem życia (Stolberg, Clark i Bongar, 2002). Obecnie to grupa 18 – 24-latków. W Stanach Zjednoczonych kobiety trzykrotnie częściej podejmują próby samobójcze niż mężczyźni. Statystycznie częściej podejmują je osoby w separacji lub rozwiedzione. Inaczej wygląda statystyka w samobójstwach dokonanych. Według najnowszych doniesień samobójstwo stanowi siódmą z kolei najważniejszą przyczynę śmierci mężczyzn (2,3% wszystkich zgonów) oraz piętnastą kobiet (0,6% wszystkich zgonów; Kochanek, i in. 2011). W przypadku zaburzeń afektywnych dwubiegunowych nie odnotowano różnic ze względu na płeć.
Samobójstwa wśród dzieci
Samobójstwa dzieci poniżej dziesiątego roku życia zdarzają się niezmiernie rzadko. Między dziesiątym a czternastym rokiem życia występują również sporadycznie (ok. 5%), stanowią jednak czwartą główną przyczynę zgonów w tej grupie wiekowej w Stanach Zjednoczonych (Kochanek i in., 2011). Tendencja ta nie ogranicza się tylko do środowisk o niskim statusie społecznym czy środowisk patologicznych. Największy odsetek dotyczy dzieci, które straciły rodzica lub były wykorzystywane seksualnie. Czynnikami ryzyka są też: depresja, zachowania antyspołeczne i wysoka impulsywność.
Samobójstwa wśród młodzieży i młodych dorosłych
Od połowy lat pięćdziesiątych do połowy lat osiemdziesiątych w Stanach Zjednoczonych liczba samobójstw w grupie wiekowej 15-24 lata potroiła się. Samobójstwo jest trzecią najczęstszą przyczyną śmierci wśród młodych Amerykanów (Kochanek i in., 2011). Wzrost liczby samobójstw wśród młodzieży obserwuje się we wszystkich krajach objętych takimi statystykami.
Czynniki ryzyka podjęcia próby samobójczej
Jedną z podstawowych przyczyn wzrostu samobójstw wśród młodzieży jest wzrost wskaźnika depresji, lęku, spożywania alkoholu i zażywania środków odurzających oraz zaburzeń zachowania. Wszystkie te czynniki podwyższają ryzyko targnięcia się na własne życie. Również dużą rolę odgrywa tu informacja o samobójstwie znanej osoby, nagłaśniana przez media, zawierająca szczegóły samobójczej śmierci idola ułatwia podjęcie takiej decyzji. Być może z uwagi na dużą podatność młodych osób na sugestie oraz skłonność do naśladowania zachowań. Niestety, jak wynika z zebranych danych, leczenie zaburzeń nastroju u młodzieży za pomocą leków przeciwdepresyjnych również może podwyższać ryzyko myśli, zamiarów oraz zachowań samobójczych (Whittington, Kendall i Pilling, 2005). Inne motywy, którymi może kierować się potencjalny samobójca to: zemsta – złość, wrogość połączona z pragnieniem wzbudzenia w innych poczucia winy. Izolacja społeczna – osoba uważa, że nikogo nie obchodzi i nikt nie będzie po niej płakał. Beznadziejność – poczucie uwięzienia w sytuacji, nad którą nie ma się kontroli. Niepowodzenia – często wyolbrzymione i mające niewiele wspólnego z rzeczywista sytuacją. Do czynników zwiększających ryzyko samobójstwa należą takie cechy osobowości takie jak wycofanie, perfekcjonizm, słaba kontrola emocji, agresja, brak zaufania, poczucie beznadziejności. Obciążenia rodzinne – występowanie w rodzinie chorób psychicznych, samobójstw wśród bliskich, rozpad rodziny, przemoc, molestowane. Wcześniejsze zachowania samobójcze. Stresujące wydarzenia – poczucie odrzucenia, prześladowanie, niedopasowanie do środowiska.
Najczęściej omawiane cechy osobowości związane z samobójstwem to impulsywność, agresja, pesymizm oraz negatywne emocje. Pomimo nasilenia tych cech by osoba popełniła samobójstwo musi nastąpić zewnętrzny czynnik spustowy jak np. kłopoty finansowe, kryzysy interpersonalne czy uwięzienie. Niektórzy uważają, że nałożenie się kryzysów prowadzi do utraty sensu życia albo utraty nadziei na przyszłość. W obu przypadkach człowiek popada w taki stan psychiczny, że samobójstwo wydaje się jedynym słusznym rozwiązaniem. Bywa, że osoby popełniające samobójstwo usiłują upozorować nieszczęśliwy wypadek lub zabójstwo by ich najbliżsi nie utracili środków do życia. Podjęcie próby samobójczej prawie zawsze jest wywołane cierpieniem psychicznym więc śmierć samobójcza jest wyzbyciem się owego cierpienia. Przynosi ulgę. Samobójstwo to kres całego ciągu zdarzeń, które rozpoczynają się w dzieciństwie. Osoby ze skłonnościami samobójczymi często wywodzą się z rodzin dysfunkcyjnych, które cechowały się występowaniem problemów psychicznych, złym traktowaniem dzieci oraz pozabezpiecznymi stylami przywiązania. Te wczesne doświadczenia sprawiają, że dziecko, a później dorosły ma niskie poczucie własnej wartości, silne poczucie braku nadziei oraz słabe umiejętności rozwiązywania problemów. Tego typu doświadczenia mogą w bardzo negatywny sposób kształtować funkcjonowanie poznawcze osoby, a deficyty poznawcze mogą otworzyć drogę do zachowań samobójczych. W niektórych rodzinach samobójstwa się powtarzają co implikuje do postawienia hipotezy, że czynniki genetyczne w dużym stopniu kształtują poziom ryzyka (Goodwin i Jamison, 2007). Co więcej, ta genetyczna podatność jest przynajmniej częściowo niezależna od genetycznej podatności na epizod dużej depresji. Coraz więcej dowodów jest na to, że podatność genetyczna może mieć związek z neurochemicznymi korelatami samobójstwa. U samobójców często występują zaburzenia w działaniu serotoniny: ograniczoną aktywność serotoninergiczną wiąże się z podwyższonym ryzykiem samobójstwa, zwłaszcza jego impulsywnej odmiany. Badania takie prowadzono zarówno na niedoszłych samobójcach jaki na osobach, które zmarły w wyniku targnięcia się na własne życie. Związek ten wydaje się być niezależny od wykrytego zaburzenia psychicznego (depresji, schizofrenii i zaburzeń osobowości). Osoby hospitalizowane z powodu próby samobójczej, u których występuje niski poziom serotoniny, podejmują kolejną próbę w przeciągu kolejnego roku dziesięciokrotnie częściej niż osoby z niskim stopniem tego neuroprzekaźnika. Wszystkie schorzenia takie jak: psychoza maniakalno-depresyjna, depresja endogenna jednobiegunowa, depresja reaktywna (choroba zagrażająca życiu, katastrofa finansowa), patologiczny smutek oraz depresja u pacjentów obciążonych alkoholizmem i schizofrenią, niosą duże ryzyko samobójstwa. Jeden pacjent na pięciu z myślami samobójczymi i jednym z powyższych schorzeń, może popełnić samobójstwo bez wcześniejszej próby kontaktu z lekarzem. Bywa też i tak, że u wielu pozostałych pacjentów lekarz nie rozpozna istniejącego schorzenia depresyjnego i możliwości popełnienia samobójstwa. Warto ponownie podkreślić, że w ocenie ryzyka popełniania samobójstwa do ważnych ostrzeżeń należy: wcześniejsza próba samobójcza lub samobójstwo jednego z rodziców (w wywiadzie). „Do zwiększenia ryzyka popełnienia samobójstwa przyczyniają się: obecność choroby przewlekłej, alkoholizm, nowotwór, choroba serca, powodująca niedołężnienie oraz postępująca nieuleczalna choroba neurologiczna. Deklarowanie lęku przed śmiercią, pobożny katolicyzm, bezwzględne oddanie się rodzinie należą do czynników zmniejszających ryzyko podjęcia próby samobójczej” (Victor, Ropper, 2003, s. 387). Inne czynniki chroniące to: dobre relacje z członkami rodziny, wsparcie ze strony rodziny, dobrze rozwinięte umiejętności społeczne, wiara w siebie, adekwatna samoocena, umiejętność poszukiwania wsparcia społecznego, otwartość na doświadczenia innych ludzi i ich sposoby rozwiązywana problemów, posiadanie sieci wsparcia społecznego, poprawne relacje interpersonalne.
Bibliografia:
- Goodwin, J. H., Jamison, K. R., (2007). Manic-depressive illness: Bipolar disorders and recurrent depression. New York: Oxford University Press.
- Holma, K. M., Melartin, T. K., Haukka, J., Holma, I. A., Sokero, T. P., Isometsa, E. T. (2010). Incidence and predictors of suicide attempts in DSM-IV major depressive disorder: A five-year prospective study. The American Journal of Psychiatry, 167(7), 801-808.
- Kochanek, K. D., Xu, J., Murphy, S. L., Minino, A. M., Kung, H. C. (2011). Deaths; Final data for 2009. National vital statistics reports. Hyattsvill: National Center of Health Statistics.
- Kozak, S. (2007). Patologie wśród dzieci i młodzieży: leczenie i profilaktyka. Warszawa: Wydawnictwo Difin
- Lipczyński, A., (2007). Psychologiczna interwencja w sytuacjach kryzysowych. Warszawa: Wydawnictwo Difin
- Namysłowska, I. [red.], (2004). Psychiatria dzieci i młodzieży. Warszawa: Wydaw. Lekarskie PZWL
- Stolberg, R. A., Clark, D. C., Bongar, B., (2002). Epidemiology, assessment, and management of suicide in depressed patients. W: I.H. Gotlib, C.L. Hammen (red.), Handbook of depression (s. 581-601). New Jork: Guilford.
- Victor, M., Ropper, A., H., (2003). Neurologia Adamsa i Victora. Lublin: Wydawnictwo Czelej, (s. 387-388).
- Whittington, C. J., Kendall, T., i Pilling, S. (2005). Are the SSRIs and atypical antidepressants and effective for children and adolescents? Current Opinion in Psychiatry, 18, 21-25.
Poradnia Suicydologiczna 